Leiden vanuit visie: buiten de strijd van ‘voor- en tegenstanders’

Begin april 2020 was ik als mens en professional zoekende in een wereld die corona ontving. Ik merkte dat ik er anders in stond dan vele anderen. Pas toen ik mezelf uitnodigde bijgaand verhaal erover op te schrijven, als zoektocht naar mijn eigen waarheden in een sterk veranderende wereld, werd het makkelijker voor mezelf. Dit is blijkbaar mijn visie. Niet beter of minder dan die van anderen. Maar het geeft wel rust in gesprek met anders denkenden. Dit is gewoon hoe ik er in sta. Ik beland niet in strijd van welles/nietes. Ik zoek niet naar gelijk, want dat heb ik niet nodig. Het stuurt mijn eigen gedrag. En het is prima dat anderen dat anders doen.

Wat ik nu beschrijf is een proces van visie-vorming. Als je dat als mens, zeker als leidinggevende/ondernemer/bestuurder in een organisatie doet, op wat voor onderwerp dan ook, zul je merken dat er rust ontstaat. En een duidelijke lijn naar de toekomst. Die als een magneet gaat werken. En je makkelijker doet omgaan met ‘voor- en tegenstanders’.

Als je inhoudelijk nieuwsgierig bent. Zie hieronder.

(geschreven tussen 10 en 14 april 2020)

ER IS EEN DENKBEELDIG LAND, DAT OP DEZE MANIER MET CORONA OMGAAT, IK WIL ER WEL WONEN

1.    Corona labelen als crisis is niet nodig

Het is februari. Corona ontwikkelt zich als virus in China en landt flink in Italië. Het is dichtbij, maar nog niet bij ons gekomen. Dat geeft wat studietijd, zij het kort, om de aard van het virus te bestuderen en begrijpen. De overheid komt dus al weken bijeen om de aanstaande corona te vertalen in een landelijke aanpak.

Op basis van wat we nu weten treft dit virus vooral zwakkeren, ouderen en de combinatie ervan. Zeker niet alleen, er zijn ook onverklaarbare gevallen. En ieder gemiddelde heeft randen. Het ziektebeeld is soms gruwelijk. Het is zeker geen griep, maar een deels onbekende ziekte, die om zich heen gaat grijpen. De grotere, abstractere getallen, zij het prematuur voor echte studie, laten een duidelijk beeld zien. En meer luxe in de vorm van tijd hebben we nu niet.

We halen enigszins opgelucht adem. Het was echt bedreigend geweest als dit virus juist jonge en gezonde mensen zou treffen. Kinderen. Dan zouden we als menselijke soort, als volk, als land, als collectief, op het spel staan. Het einde van de mens lijkt nog niet nabij met dit virus, dus hoeven we er ook niet als zodanig op te antwoorden. Het is waarschijnlijk op het niveau van grootschaliger persoonlijk lijden dat dit plaats zal vinden, niet op het niveau van nationale ontwrichting of idem sterfte.

De overheid besluit de situatie dan ook niet te bestempelen als een ‘crisis’. (Online woordenboek: “een zware noodsituatie waarbij het functioneren van een stelsel ernstig verstoord raakt”). Dat lijkt niet nodig. Er staat geen landelijk stelsel op het spel. Zeker weten doen we het niet. Maar werkelijk niets in het leven is zeker. Het is een virus, een biologisch iets dat zich aandient, dat zich gedraagt volgens natuurlijke wetten. We gaan er niet collectief tegen vechten om het met zijn allen ‘te verslaan’, we proberen het er niet ‘onder te krijgen’. We besluiten het te laten komen zoals het komt, ons voor te bereiden zo goed als het gaat. En het gevecht vooral over te laten aan ieders eigen afweersysteem.

We realiseren ons dat, voordat we in de doe-stand schieten, naar de strategie hebben te kijken. En nog dieper/eerder: dit vraagt om het (her)ijken van onze landelijke visie, onze collectieve overtuigingen en ideeën. Over leven, lijden, sterven en de dood. Zodat we straks onderweg en achteraf met meer rust van binnenuit kunnen uitleggen met welke redenen we de dingen doen die we doen.

2.    Collectieve ideeën over lijden, sterven en de dood

Ziek zijn, lijden, sterven en de dood zullen gedurende een langere periode sterker aanwezig zijn in onze maatschappij. We beseffen dat we als bevolking met elkaar deze thema’s weer op te halen hebben en duidelijkheid hebben te scheppen over wat corona gaat betekenen voor ons de komende tijd. Ze horen bij het leven. Niet alleen theoretisch, maar ook als het dichtbij komt, en het om onze dierbaren en om ons zelf gaat. We halen de eerder bereikte maatschappelijke consensus over levenseinde weer op, want die was wat weggezakt en verworven in tijden van voorspoed en gezondheid.

We vragen van iedereen om met zichzelf en met elkaar (weer) in gesprek te gaan over lijden, sterven en de dood. Vragen zoals deze komen langs. Wat wil je als het dichtbij komt? Waar liggen je grenzen? Dit leggen we vast in persoonlijke manifesten. Voor mensen die dat zelf niet kunnen, regelen we dat professionals dat kunnen doen, als het er straks op aankomt. We verruimen tijdelijk de euthanasiewet, om straks mensen ruimte te geven, als ze dat zelf willen en/of er geen andere optie meer is.

We realiseren ons dat we in de basis een prima functionerende zorgsector hebben, met begrensde capaciteiten. Een sector die straks hard nodig zal zijn. Hetzelfde geldt voor psychologische zorg, welzijn en ondersteuning. We realiseren extra zorgcapaciteit waar nodig en mogelijk en herschikken het zorglandschap tijdelijk (zonder deze te ontwrichten of stil te leggen) zodat we behoorlijk extra bij kunnen schakelen. Maar jagen de boel niet over de kling.

We beseffen ons ten diepste dat er helaas niet voor iedereen plek is straks. Een vervelende en noodzakelijke boodschap die hoort bij accepteren van wat komen gaat. Dat als het aankomt op keuzes in het zorgproces, ‘jonger en gezonder’ voor ‘ouder en ongezonder’ gaat. We maken duidelijk dat het niet het doel is, noch haalbaar, om iedereen te helpen en te redden.

We nemen niet het zekere voor het onzekere. We omarmen het onzekere en gaan er bewust, met open hart, in verbinding, met elkaar doorheen. Met de risico’s die erbij horen. Wetend dat er een zware, rottige tijd komt en we waarschijnlijk nog vervelend verrast gaan worden met zaken die we nu nog niet voorzien.

3.    De maatregelen in de coronaperiode

De maatregelen zijn minimaal en op maat voor specifieke doelgroepen.

Andere landen sluiten scholen en/of horeca, openbare ruimten, winkels en wat meer zij. Ze roepen op tot thuiswerken, verbieden samenkomsten van meer dan x personen, hebben het over ‘de 1,5m maatschappij’, raden aan binnen te blijven en minimaal fysiek contact te hebben.

Sommige landen gaan nog verder en zetten hun maatschappij stil. Ze kiezen voor een vorm van lock-down. Met te voorspellen gevolgen voor het sociale leven en werk, kortom de levens achter de voordeuren van alle mensen. Ze verworden tot plekken waar het menselijk contact monter wordt degradeert tot (video)bellen, men angstig om elkaar heen schuifelt in de schaars geworden openbare ruimte en apps een permanente oplossing moeten zijn voor een gecontroleerd toekomstig leven. Beelden die soms zo lijken te komen uit scenes van ‘1984’ van George Orwell.

Deze landen labelen corona als crisis en kiezen voor een idem aanpak. Ze zijn bereid het leven zelf te smoren, om maar aan de dood te ontsnappen. We kijken ernaar, begrijpen het, maar het is gewoon niet onze cultuur, niet onze manier om dit zo te doen. Het zijn offers die we niet bereid zijn om te brengen. Zoveel leven en vrijheid op te geven, uit angst voor ziekte en dood.

Ons doel is dat alles zoveel mogelijk doorgaat, terwijl we samen door een pijnlijke en onzekere periode gaan. Zonder daar al te veel mee te strijden, of het te willen controleren.

De kern van de maatregelen bestaat uit:

• Het maatschappelijk leven gaat zoveel mogelijk door.
• We beschermen de zorgsector, patiënten en werkenden, door te testen, en met behulp van afsluitingsmaatregelen.
• In verpleeghuizen voor ouderen en soortgelijk zijn we tijdelijk geslotener en voorzichtiger dan normaal. Weinig bezoek en beweging. Families en zorgpersoneel zijn er allemaal van doordrongen zorgvuldig, humaan en zonder vertraging met levensbeëindiging om te gaan als het virus leidt tot levensbedreigende situaties. IC capaciteit reserveren we in principe niet voor deze groep.
• We adviseren ouderen en zwakkeren en/of mensen die zich willen beschermen; om zelf te kiezen of ze zichzelf tijdelijk willen binnensluiten. Of andere maatregelen te treffen.
• We beschermen actief specifieke groepen in onze maatschappij die extra kwetsbaar zijn of niet zelf kunnen handelen; om zichzelf te beschermen of hier keuzes in te maken.
• We vragen iedereen om respect te hebben voor de ander.

En dan zetten we ons schrap. Met een koel hoofd, een open vizier en een open hart.

4.    Hoe corona door het land ging

Het aantal besmettingen neemt snel toe in het land. Het zorgsysteem loopt vol. Chaos op sommige plekken. Verlies van controle. Het is gewoon wel een golf die het land overspoelt. We wisten het. Vele handen in het land snellen spontaan toe om overal bij te springen. Het wordt een tijd van vele persoonlijke drama’s. Geen van allen zijn ze fijn, ze zijn stuk voor stuk verdrietig. Niemand wil met niemand ruilen.

En tegelijk is er een soort van diepliggend, rustig besef. Het is ergens ook ‘wat het is’. Dit is wat een virus doet. Dit is hoe we erdoorheen wilden, wat er in het moment maximaal mogelijk was en wat we konden doen. Niet makkelijk, niet leuk. Maar het voelt kloppend, op de grotere schaal.

De verliezen zijn aanzienlijk en jammer, een vervelend te aanvaarden consequentie van onze keuzes. Individueel hadden we ze allemaal willen voorkomen, bij elkaar opgeteld hebben we ze niet willen voorkomen. Twee perspectieven die soms lastig te verenigen zijn. Het kleine en het grote. Lang niet iedereen lukt het om dat te voelen in het moment, als het gaat om díens naaste of zichzelf. Voor hen is er steun, hulp en alle ruimte. En natuurlijk is het oké als je er een andere mening over hebt en alle emoties ervaart die erbij horen. Niets menselijks is niemand vreemd.

Wat ons er vooral doorheen helpt zijn onze doorleefde ideeën over lijden, sterven en de dood. Natuurlijk worden die op de proef gesteld. Met de dood valt niet te spotten, dus dat hebben we ook niet roekeloos gedaan. Maar het andere uiterste; het ontkennen van de dood, of het uit overmatige angst uit de weg gaan ervan tegen alle kosten, vinden we ook niet passen. Het is ergens ook een kwestie van het monster in de ogen kijken, voelen hoe het terugkijkt; en hoe het je raakt terwijl het door je heentrekt.

Parallel aan onze situatie blijven we ons bewust van wat er in de rest van de wereld gebeurt. We helpen andere landen waar we kunnen en waar dat past. Met onze rijkdom in kennis en geld en op andere manieren. Sprinkhanenplagen, vluchtelingenstromen en andere grote gebeurtenissen vragen, ook in deze tijd, onze deelname op het internationaal toneel.

5.    Na die tijd

Het virus heeft een tijd gewoed. Het was druk in de zorg en op plekken soms overstroomd. Er zijn veel mensen gestorven, nog veel meer mensen ziek geweest. Ook jongere mensen en kinderen. Dat deed extra pijn. We hebben lang niet iedereen kunnen helpen zoals we dat normaal deden. We hebben het niet altijd en overal in de hand gehad. We wisten dat dat erbij hoorde. Het was bij tijd en wijle lelijk, gemeen en verdrietig. Het voelde machteloos. We wisten dat dit onderdeel van deze realiteit, van onze keuzes was. En het is nooit makkelijk om de consequenties werkelijk te aanvaarden, wanneer ze zich voordoen.

We kijken elkaar aan en realiseren ons dat, zoals altijd, het lijden niet gelijkelijk verdeeld is bij onze bevolking. Er zijn gelukkigen en minder-gelukkigen. We rouwen om de verliezen en steunen hen die hulp nodig hebben. We rapen de brokstukken op, voelen en zien waar de gaten zijn geslagen. We vieren en zijn blij voor het overgrote deel dat er gewoon doorheen is gekomen. De kleine wonderen die ook zijn geschied.

Waar het ons om ging is dat we hier, zonder verkramping, doorheen zijn gegaan. We zijn blij dat we de pijnlijke uitzonderingen niet op voorhand tot al te beklemmende regels hebben verheven. Ze ons niet hebben gegijzeld. We zijn ook blij dat het virus grofweg hen heeft geraakt, en in die mate, zoals dat een paar maanden geleden leek. Al hadden we er onderweg ook gewoon mee moeten dealen als dat niet zo was geweest.

We zijn blij dat we er redelijk vlot doorheen zijn gegaan.

We kijken om ons heen en zien andere landen nog maanden, soms zelfs jaren worstelen, met controlemaatregelen, half stilstaande maatschappijen en alle ontwrichtende gevolgen ervan. Die maar blijven vechten met iets dat onafwendbaar is, en steeds weer de kop op steekt als men denkt dat het voorbij is. Omdat we als land ingebed zijn in een groter geheel, hebben we om te gaan met de internationale effecten van de maatregelen van andere landen, op ons land. Reizen, goederen, handel, het komt allemaal in ander perspectief te staan. Het grote veranderproces waar corona de aanleiding van was, zullen we later zeggen.

We hebben ondertussen weer veel geleerd over lijden, sterven en de dood. Het heeft ons als volk, en ieder op zich, getekend, beschadigd en rijker gemaakt. Al weten we uit ervaring dat dat inzicht pas later landt.

De parlementaire enquête die volgt is gericht op het evalueren of onze intentie heeft gebracht wat we dachten. Dat bleek grotendeels zo te zijn. De details zijn er om van te leren.

6. Een volgende corona

Want er gaat nog een ‘corona’ komen. Daar is geen twijfel over. Of ze de gedaante van een virus aanneemt is de vraag, het kan ook iets heel anders zijn. Wie op een bepaalde manier kijkt, ziet dat het al lang gaande is, kijkend naar alle uitdagingen waar we wereldwijd mee te maken hebben.

Het enige dat we kunnen doen is telkens bepalen hoe we ermee om willen gaan.

7. Kleine en grote vraagstukken

De afgelopen jaren heb ik veel mensen en teams begeleid, in organisaties die door veranderingen gingen en daar vorm aan gaven. Je kunt bovenstaand verhaal projecteren op die processen (of andersom). De gebeurtenissen worden dan veel kleiner, lokaler en veelal zonder fysiek lijden en sterven. Maar de werking van de onderliggende menselijke processen zijn in de kern vergelijkbaar. Het brengen van offers, omgaan met onzekerheid, pijn en verlies horen ook bij verandering en hebben een natuurlijke plek naast de innovatieve, frivole, mooi-beter-nieuw-kant.

Mensen die met open vizier beide kanten van deze realiteit kunnen hanteren, manoeuvreren zich makkelijker door grote veranderprocessen en kunnen er veel rijker vorm aan geven. Voor zichzelf en voor de mensen om hen heen. Ze lopen wel een groter risico. Om te sterven (in het leven) én om gelukkiger te worden tijdens het leven.