Beter ‘samenwerken’? Bestaat niet.

Er is iets bijzonders aan de hand met het woord ‘samenwerken’.

Bij de veranderopgaven van opdrachtgevers lijkt het wel een soort toverspreuk. Alsof al het gedoe kan verdwijnen, als er maar meer en beter wordt samengewerkt. Maar wat dat beter samenwerken dan is, daar zijn verschillende beelden over. Een gesprek erover gaat al snel alle kanten op. Het gaat over rollen, verwachtingen, processen en communicatie. Er komt te veel op tafel.

Om het onderzoek aan te wakkeren zet ik het gesprek over ‘samenwerken’ graag op scherp in een groep.

Ik vraag een team dan of dit ook samenwerken is: een cipier die een gevangene stevig tegen de grond drukt, omdat die laatste in een eetzaal boos allerlei spullen begon rond te gooien. Compleet met een filmpje erbij.

De reacties zijn duidelijk. ‘Nee, voelt niet zo’. ‘Onvrijwillig’, ‘Macht inzetten’, ‘Geweld gebruiken’, ‘Geen gezamenlijk doel’, ‘Er is geen overleg of inspraak’

Vervolgens gaan we die randen verkennen. De ontdekking is dat ook in hún organisatie het gewoon is om macht (bijvoorbeeld bevoegdheid vanuit functie) in te zetten. En dat veel taken verplicht zijn. Dat doelen van teams of collega’s best verschillend en zelfs strijdig kunnen zijn.

‘Ja, maar die gevangene zit daar niet vrijwillig. Dat is niet hetzelfde als een werknemer in dienst.’ Ook dat rammelt bij verder onderzoek. Met het tekenen van een arbeidsovereenkomst voegt iemand zich naar de cultuur, regels en sores van een organisatie die er op dat moment is. Een consequentie van de eigen keuze. Is dat bij een gevangene echt anders?

We komen er niet uit. Ongemak neemt toe. Een teken van twijfel. Dat persoonlijke overtuigingen over ‘samenwerken’ in het geding komen. Dat is de bedoeling. Dan ontstaat er vruchtbare grond om samen te veranderen.

‘Samenwerken’ concluderen de groepen, is als term net zo leeg als ‘communiceren’ of ‘kwaliteit’ en ‘klantgerichtheid’. Een containerbegrip dat in de weg zit vanwege de vaagheid. Betekenisloos doordat het te breed is. Vastpakken en invullen dus.

Vormen van samenwerken

En dan is een groep in staat voorbij het woord te kijken en blijken er duidelijke vormen te zijn volgens die groepen. Hier een paar van de meest genoemde:

1. 𝐎𝐩𝐝𝐫𝐚𝐜𝐡𝐭𝐠𝐞𝐯𝐞𝐫 – 𝐨𝐩𝐝𝐫𝐚𝐜𝐡𝐭𝐧𝐞𝐦𝐞𝐫: A is verantwoordelijk voor een resultaat. A geeft de uitvoering ervan aan B. B neemt aan en voert uit.

2. 𝐂𝐨-𝐜𝐫𝐞ë𝐫𝐞𝐧: Er moet iets gemaakt worden. Nog best onduidelijk wat precies. A en B gaan samen zitten en knutselen al pingpongend iets in elkaar. Tot een geheel dat beide als ‘af’ verklaren.

3. 𝐂𝐨𝐧𝐭𝐫𝐨𝐥𝐞𝐫𝐞𝐧: A heeft een taak. Daar zijn normen voor gesteld. B stelt vast in hoeverre A daaraan voldoet.

4. 𝐀𝐝𝐯𝐢𝐬𝐞𝐫𝐞𝐧: A heeft een besluit te nemen of taak uit te voeren. A vraagt aan B om zienswijzen in te brengen.

5. 𝐓𝐚𝐤𝐞𝐧 𝐯𝐞𝐫𝐝𝐞𝐥𝐞𝐧: Er is een serie taken die tot een resultaat moet leiden. A en B verdelen het werk.

6. 𝐇𝐞𝐥𝐩𝐞𝐧: A heeft een taak. B neemt deze (deels) over.

7. … welke vormen kennen jullie nog meer?

Meestal werkt het bevrijdend om het zo concreet te maken. En elke vorm heeft zo zijn typische rolverdeling. Waar er voorheen naar elkaar gezegd werd dat de ‘samenwerking beter moet’, kan men nu heel precies opnieuw kijken. Welke vorm van samenwerken passen we eigenlijk (onbewust?) toe? Is dat opdrachtgever-opdrachtnemer? Of co-creëren? Vaak zit dan het gedoe in twee dingen:

geen duidelijke vorm van samenwerken vooraf gekozen: iedereen heeft dan zijn eigen verwachtingen en dan gaat het makkelijk mis. Alles loopt door elkaar.
beide partijen hebben een andere vorm in hun hoofd, zonder dat ze daar bewust van zijn. Ook daar sneuvelt samenwerking door verschillende verwachtingen.

Vervolgens is het eigenlijk een eitje. Wat vinden deelnemers bij een bepaalde vorm horen? En kan men dan tot goede nieuwe afspraken komen?