Hoe AI oproept om menselijke creativiteit te herwaarderen

Er zit al een paar weken een grappig beeld in mijn hoofd. Over Chat GPT of soortgelijk en de werkvloer.

Het beeld is als volgt. Ik zie kunstmatige intelligentie die tekst genereert en strategie maakt voor een vacature om heel gericht kandidaten te werven via allerlei digitale netwerken en kanalen. En dat dan diezelfde kandidaten, in mijn voorstelling, óók AI inzetten om vacatures op diezelfde kanalen te zoeken, filteren, selecteren en automatisch te voorzien van op maakt gemaakte sollicitatieteksten als antwoord! Computers die met computers uitwisselen. Computer die elkaar het hof maken, elkaar verleiden en overtuigen. Tot het moment van de perfecte match. Het summum van techniek. En een kennismakingsgesprek wordt gepland.

Of deze gaat ook door mijn hoofd: een docent die Chat GPT gebruikt om een creatieve opdracht te formuleren. Een student die dezelfde Chat GPT gebruikt om de opdracht te maken. De docent die Chat GPT gebruikt om de ingeleverde opdracht te scannen op gebruik van, jaja … Chat GPT. De student die Chat GPT gebruikt om te zorgen dat de door Chat GPT gemaakte opdracht de toets van ‘door Chat GPT gemaakt’ doorstaat!

En deze: je winkelt online naar een nieuwe broek. Met behulp van augmented reality is je lichaam gescand. Met je VR bril zie je jezelf digitaal in die broek, 3d, bewegend. De techniek staat voor niets. Prachtig plaatje, 98% kans dat hij perfect past zegt de software. Dus ‘klik’, aanschaffen.

De beelden erachter zijn telkens hetzelfde: driftig typende en klikkende mensen achter beeldschermen die opdrachten geven in systeemwerelden. Als een manier van leven.

Grappig, hilarisch, wonderbaarlijk

Grappige beelden vind ik het. Hilarisch, als ik wat uitzoom. Wonderbaarlijk, als ik nog verder uitzoom en het geheel invoel. Al dat digitale spel, al dat wapengekletter om… Om, ja, wat, eigenlijk?

Want uiteindelijk zitten in mijn beeld die kandidaat en werver met elkaar als mensen om tafel, in dat geplande gesprek. En willen ze allebei menselijk contact. Om live te voelen, af te tasten, te ervaren, uit te zoeken of ze bij elkaar passen. Of het wat kan worden.

De werkelijke, helaas zo imperfecte wereld

Beide partijen zijn dan toch wat teleurgesteld als ze elkaar in de ogen kijken en de ander horen praten. Want die vloeiende en rake teksten uit de eerdere ‘Chat GPT-dating-online’ blijken façades te zijn. Dat zijn nu hakkelende, wat zoekende zinnen. Vragen die half beantwoord worden, antwoorden die wat gewoontjes zijn. Omdat het nu mensen zijn die zinnen maken, in het moment.

En dan blijkt die organisatie toch gewoon een reguliere club met alle sores van dien. Sores die je eigenlijk overal ziet. En blijkt die kandidaat ook weer gewoon een mens te zijn, met alle gewoonheid, die eigenlijk iedereen heeft. Dussss, wat te doen? Er is wat gevoelde opluchting wederzijds, want de in aanloop opgeklopte perfectie mag leeglopen, als een te ver opgeblazen ballon. Kunnen we met zijn allen weer gewoon gaan doen.

Hetzelfde met die docent en student. Toch maar een mondeling examen als werkelijke toets? Want die digitale opdracht en uitwerking waren… Voorspel? Rituele dans? Uitstel? Verloren energie?

En die broek blijkt, eenmaal thuisbezorgd en aangetrokken, toch net niet helemaal lekker te zitten. Geen idee waarom, dat doet hij gewoon. De kleur was trouwens toch niet zo blauw als hij leek, nu in daglicht… En, je vertrouwt bijna je eigen fysieke ervaring, je eigen lijf niet, terwijl je daar zo staat met die broek aan. Want op het plaatje was het fantastisch. 98% kans op succes zei de software.

Verleidelijke werelden om eindeloos in rond te dolen

Dat beeld. Dat we als mensen waanzinnige slimme dingen creëren, steeds vernuftigere systeemwerelden en oplossingen maken. Die als steeds grotere werelden tussen mensen in komen te staan. En, nog ingrijpender, tussen jou en jezelf komen te staan. Jij als levend, voelend en ervarend wezen. Want dat is wat je in de basis bent.

Die vernuftigheden zijn ‘vooruitgang’ in onze maatschappij én kunnen tegelijkertijd mensen van een betekenisvol leven wegduwen.

Het worden zorgvuldig uitgestippelde omwegen, in speciaal ervoor gemaakte werelden, waar je eindeloos in rond kunt dolen en afgeleid wordt van het leven zelf.

Terwijl je onderweg stukje bij beetje je menselijkheid verwaarloost.

Opbrengsten en offers wegen in de digitale bedrijfsvoering

De voorgeschotelde opbrengst is telkens: het neemt ons van alles uit handen dat we zelf toch wat klungelig doen. Het verbindt eindeloos, is efficiënt, ontiegelijk snel, maakt minder fouten en kent geen vermoeidheid. Je kunt bijna geen nee zeggen.

Het onderweg opgeofferde is ook telkens hetzelfde. Het vermindert direct menselijk contact. Van mail tot chatbot tot workflow in organisaties, tot ‘scan bestel betaal en geniet’ op een terras, tot ‘u vindt uw factuur en antwoord op al uw vragen in uw eigen speciale online omgeving’ van vrijwel iedere B-to-C aanbieder. Het verkleint de ruimte om je in volle imperfecte glorie met een ander mens te verbinden. En in die verbinding te handelen.

Welke keuzes maken we in die voorgeschotelde opbrengsten en opofferingen onderweg? Welke intentie, welk belang hebben we werkelijk in dat momentum van keuze? Welk bewustzijn zetten we erin? Ik heb het gevoel dat we deze vragen onvoldoende doorvoelen.

Menselijke creativiteit ervaren doet je mens voelen, ook op de werkvloer

Alles wat ik meegemaakt heb in veranderprocessen in organisaties en ontwikkeling bij mensen laten mij steevast het volgende zien: vooral als mensen zélf gaan (mee)doen, mee-creëren, erin stappen, hun eigen creativiteit aanboren om vorm te geven aan wat dan ook voorligt, dán is het resultaat het beste.

Het beste in termen van werkend, gedragen, langdurig levensvatbaar, betekenis gevend. Omdát ze het zelf hebben gemaakt, eraan hebben mee geknutseld. Een stukje van hun unieke zelf erin hebben gelegd. Dat vergroot de verbinding, het ervoor gaan en staan. En onderweg wordt hun kunde, intentie, moed en lerend vermogen werkelijk ingezet en getest. Verstoppen niet meer mogelijk.

Je als mens op je eigen unieke wijze uitdrukken, iets scheppen, is een directe oproep voor persoonlijke en professionele ontwikkeling. Het nodigt uit je te verbinden met je eigen leegte, je eigen bron en daaruit te putten. Met je unieke verbeeldingskracht en jouw manier van ‘maken’. Het is rechtstreeks het leven aanraken en eraan meedoen.

Creëren als proces maakt je als mens zichtbaar en kwetsbaar voor de wereld om je heen, via de dingen die je maakt. Dat geldt van kunstschilder tot stratenmaker. Van beleidsmaker tot medewerker bediening. Je kunt je dan niet verbergen achter systemen, workflows, modellen, ideeën, regels en procedures. Oftewel de maaksels van anderen.

Ieder mens heeft scheppingskracht, gevoed door scheppingsdrang. Het fenomeen doet ons levend voelen, geeft energie en voldoening, brengt avontuur, en maakt, voedt en vult relaties. Het is een superfood op werkvloeren tegen afhaken, desinteresse, indekken, afschuiven, wegkwijnen, uitdoven, egotripperij en allerlei andere doodmakers. Je maakt er de stap van consument naar producent. Van afnemer naar deelnemer.

Alleen al dat we als mens in staat zijn om AI te kunnen maken is een prachtig voorbeeld van die waanzinnige scheppingskunst die we hebben als mens.

Met AI/ChatGPT is de vraag: wat doen we met onze levensbehoefte van ‘zelf doen’?

En dat AI zoals een Chat GPT er nu is en onze werkelijkheid binnenwandelt is een oproep. Het kan taken overnemen waar we eerst onze creativiteit in stopten. Of niet, komen we opeens achter, dat is ook een constatering over menselijke creativiteit.

De vraag die Char GPT ons stelt, is niet: wat doen we met die taken.

De vraag is: wat doen we met onze menselijke behoefte aan zelf creëren? Wat doen we met ons menselijke zelf, nu AI er is?

Want opeens staat daar AI als bijzondere, nieuwe speler op het veld, als nieuwe collega in je bedrijf en zegt tegen ons als mens: ‘Kom maar op, dit is wat ík kan. En wat ga jíj, beste mens, doen, nu ik er ook ben?’ We hebben onze menselijke creativiteit opnieuw te wegen en bewust vorm te geven, nu er iets is dat ook kan ‘creëren’. En in dat opnieuw wegen, maken velen er misschien wel voor de eerste keer écht kennis mee. Een oproep om de eigen creativiteit te ontdekken en aan te boren. Ik hoop het van harte. Het is een prachtige weg.