‘IK’ eerst of ‘WIJ’ eerst in je organisatie?

In de huidige wereld en in veel organisaties gaat het er over. Wat prevaleert nou: het ‘Ik’ of het ‘WIJ’? Gaat het individu boven het collectief, of andersom? Wat is de goede weg, zeker in deze uitdagende tijden, als je organisaties wilt inrichten en samenwerking vormgeeft? Dit artikel verkent het ‘IK’ en het ‘WIJ’ denken. En hoe je strijd of compromis kunt inruilen voor een derde weg, met echte vernieuwing tot gevolg.

IK: individueel eigenaarschap, creativiteit, vakmanschap en autonomie

In organisaties gaat het bij de ‘ik’ over vergroten van eigenaarschap, vakmanschap en autonomie van individuele mensen die het directe werk doen voor klanten en de maatschappij. Over menselijke maat, unieke ideeën en creativiteit van mensen die de ruimte moeten krijgen. Persoonlijke perspectieven de ruimte geven. Leiders: beknel en en beknot ze niet! Wees er dienstbaar en dienend aan. Faciliteer het werk met kaders en richting, die vooral ruimte creëren voor de professional.

WIJ: gezamenlijke kracht, doe mee

En bij de ‘wij’ gaat het over de collectieve bijdrage die een organisatie wil leveren; trouwens steeds vaker in samenwerking met andere organisaties. Nog meer wij. De kracht van samen optrekken, bij de grote vraagstukken van deze tijd. Kom op, niet te lang blijven hangen in je eigen voorkeuren en ideeën! Alleen samen krijgen we dit voor elkaar. Stijg boven jezelf uit, pas je aan, sluit je aan, volg de besluiten en gekozen paden. Grotere systemen en samenwerkingsverbanden vergroten de kracht, de effectiviteit en het slim omgaan met schaarse zaken. Want grote uitdagingen vragen om grote aanpakken. En om daarin de gelederen te sluiten. Ja, jij krijgt minder vaak je zin, want meer ‘ik’ wordt uiteindelijk verspilling voor het collectief. Het is niet anders, het is nodig.

Hoe WIJ kijkt naar IK

Teveel aandacht voor ‘ik’ kan zomaar leiden tot egoïstische zelf-verheerlijkende individuen. Dat past best met kapitalistisch marktdenken als vruchtbare bodem eronder. Het zijn mensen die onvoldoende hart hebben voor de gemeenschap waar ze deel van uitmaken en het belang van sociale relaties. Waarin compassie, zorg en meeleven toch echt nodig zijn. een bijdrage leveren aan een groter geheel, een stukje zelfopoffering? Not In My BackYard. Zó op zichzelf gericht, op hun eigen grenzen, voorkeuren en wensen. Hun eigen zienswijzen en waarheden, hun eigen welbevinden en zelfverwezenlijking, dat ze langzaam in eenzaamheid belanden en daar afsterven. Persoonlijk ontwikkeld en verlicht, maar afgezonderd en ongelukkig. Handig geholpen door een flinke welvaartsstaat met haast eindeloze consumptiemogelijkheden en digitale verbindingen die zich niet beperken tot je straat, dorp of land. Dan kun je het nog een tijdje volhouden ook, los te leven van de wereld om je heen! Waar ‘vrijheid’ betekent dat iedereen vooral zélf als individu ontdekt en bepaalt wat belangrijk is, en hoe het eigen leven in te richten en te leiden. Een unieke ziel die hier in een mensenleven als een ‘zelf met individueel bewustzijn’ iets komt ervaren, een weg komt afleggen. In een eigen ruimte.

Hoe IK kijkt naar WIJ

Teveel aandacht voor ‘wij’ en we griezelen het communistische in, zegt het andere uiteinde van het spectrum. Een plek waar het individu dringend gevraagd wordt zich niet te veel te ontplooien naar eigen inzicht, wensen en unieke talenten en kwaliteiten. Uit zorg voor de ander en het collectief. Want je wilt een ander toch niet iets aandoen, de groep schaden, zelfs niet onbedoeld? Zichzelf dienstbaar te stellen aan de collectieve belangen. Want die staan bovenaan. De mens is een ingebed sociaal wezen, nog sterker, de mens ís relatie. Je leeft in en dankzij een ecosysteem waarin alles en iedereen met elkaar is verbonden. Je staat niet op jezelf. Kop niet te veel boven het maaiveld! Waar het inperken van het ‘zelf’ ten dienste staat. Waar sociaal omzien naar elkaar kan doorgroeien naar sociale aanpassing en uiteindelijk een controlestaat waarin je burgerschapspunten kunt verdienen voor goed gedrag, als voorwaarde om mee te mogen doen. Waar ‘vrijheid’ betekent dat er een kostbare ruimte is, vaak samen met inspanning en opoffering verkregen door maatschappelijke voorgangers, die je hebt te koesteren. Als een veilig cadeau met, tja zo is het nou eenmaal, beperkte mogelijkheden voor je ‘ik’. Dus geen ruimte voor je te afwijkende wensen. Onthoud, er is geen ik zonder wij.

Twee menselijke reflexen: strijd en compromis

Twee uitersten dat IK en dat WIJ. Hoe ga jij om met zulke uitersten? Heb je voorkeur? Sluit je iets uit? Eem gemiddeld mens kent twee reflexen om met zo’n paar van uitersten om te gaan: het wordt een strijd van kampen of een smakeloos compromis. En naarmate de spanning oploopt in een situatie, beland je hier eerder in. Veel rumoer en ophef in stad, land en organisatie is een gevolg van deze reflexen.

Reflex 1. De bloedige kampenstrijd

Reflex 1 is om er een kampenstrijd van te maken. Je bent van de WIJ en dan ruikt alles en iedereen die van de IK is al snel verdacht. Dat je alleen maar iets kunt omarmen als je daarbij het bijbehorende andere uiterste afwijst en uitsluit. Je maakt er twee TEGENdelen van. Dus vóór WIJ betekent automatisch tégen IK. Zo wordt er een kloof gemaakt. Deze reflex uit zich wanneer mensen zelf onvoldoende in staat zijn om beide polen in zichzelf te kunnen dragen. Dan ontstaat automatisch innerlijke strijd. En dat is de bron van iedere uiterlijke strijd. Oftewel (groepen) mensen die in kampen tegenover elkaar komen te staan. IK-kers tegenover de WIJ-ers. En een strijd kent winnaars en verliezers. Gebaseerd op wie de sterkste of slimste is. De uitkomst gaat hoe dan ook ten koste van het ene of het andere kamp. Overheersing en onderdrukking als dynamiek tussen twee partijen ligt op de loer. En met het verliezende kamp verdwijnt dan tegelijkertijd ook wat dat kamp vertegenwoordigde: alles wat het IK of het WIJ als gedachtengoed vertegenwoordigde. Deze menselijke reflex zie je veel in maatschappij en organisatie: polarisatie. Door spanning komen zaken tegenover elkaar te staan. En daarmee ook mensen. Het verlies is aanzienlijk.

Reflex 2. Het smakeloze compromis

Reflex 2 is het compromis. Je gaat technisch onderhandelen met de ander in de hoop er een houdbaar midden van te maken, waar iedereen mee kan leven. Je deelt het idee van IK en WIJ op in allemaal deelstukjes. En vervolgens ga je die deelstukjes tegen elkaar wegstrepen. Zodat het minder erg wordt voor de tegenpartij. Iedereen offert wat op, levert wat in, tot er een haalbaar midden is gevonden. Die onderhandeling vindt ook weer eerst binnen in mensen plaats. Innerlijke offers aan jezelf. Je herkent dat aan die innerlijke gesprekken met jezelf: ‘van de ene kant wil ik dit en dat, maar aan de andere kant is het ook zo dat …, er valt voor beide wat te zeggen… hmm’. Hoe praktisch en respectvol naar beide kanten dit ook klinkt (je blijft immers uit de strijd!) het wordt zelden iets levendigs. De kern van de werking van een compromis is dat het voelt als offers brengen. Er wordt geknaagd aan de kracht van beide, zowel het IK als het IK. Beide leveren in, en pas dán kan men iets overeenkomen. In essentie is het een levenloze en zielloze eindtoestand. Een doodse wapenstilstand, eerder dan een levendige vrede. Saai grijs, omdat wit en zwart door elkaar zijn gegooid. Compromissen kennen slechts verliezers. Niemand wint. Accepteren doe je omdat de ander ook heeft ingeleverd. ‘Als ik niet, dan hij ook niet!’ Het wordt veel gebruikt in de wereld. En misschien dicht je het wel waarde toe, omdat het in ieder geval beter is dan strijd, reflex 1. Wat mij betreft verbleekt het, in het licht van een mogelijke derde weg. Wanneer je de voorbij de twee reflexen kunt komen.

De derde weg

Naast deze reflexen is er een derde weg. Dat is de variant waarin de IK en de WIJ allebei maximaal hun ruimte en invulling krijgen én samen gaan werken. Hoe kom je daar? Om die weg op te gaan, heb je iets ongebruikelijks aan te boren. Een plek, een houding, een energie waarmee het lukt om beide in te gaan, te onderzoeken, uit te vergroten en aan elkaar te verbinden. Zonder dat je onderweg een uiterste in schiet of jezelf verliest in eindeloze denkpuzzeltjes. Het gaat om:

• jezelf tot in de uitersten hoeken door en door te leren kennen, zodat je reflexen je steeds minder in een strijd of compromis duwen. Oftewel maximale IK.
• boven jezelf uitstijgen om het grotere geheel te ervaren waar je onderdeel van bent en aan bijdraagt. Oftewel maximale WIJ.

Beide, tegelijk. Dat is mogelijk met zelfliefde en zelfoverstijgende liefde. Waarin liefde in beide de rode draad is, de onderliggende energie. Onvoorwaardelijke, universele liefde gaat over openstellen en nieuwsgierig zijn. Je steeds breder en rijker verbinden, met jezelf en de wereld om je heen. Geleid door nieuwsgierigheid, bereidheid en verlangen. Over uitreiken in die verbindingen, op onderzoek en avontuur gaan en risico lopen. Over ontvangen in die verbindingen, fijne en minder fijne zaken. En over die verbinding openhouden, ook als je in je kwetsbaarheid ongemakkelijk geraakt wordt.

In die open verbindingen ontvouwt zich dan dat ‘zelf’ (IK) steeds verder. En ontvouwt zich de wereld (WIJ) steeds verder. De werking van jezelf en dat alles, de samenhang. Steeds meer voelen, steeds meer zien, meer ervaren, meer begrijpen. Daarmee kun je steeds vrijer begrijpen, accepteren, bewegen, groeien, leren en loslaten. Het wordt een spel, vanuit een dieper wordend begrip over hoe IK en WIJ werkt. Afzonderlijk en als een geheel. Liefde als veranderkracht.

De IK-ers hebben gelijk: zelfliefde is de weg

De IK-ers hebben het dus heel goed begrepen: via de weg van zelfliefde kun je jezelf leren kennen, helen, rijpen, ontwikkelen; om je zo vrijer te maken van reflex 1 en 2. En zo te ontdekken wat jij met je unieke ik in dit leven wilt en kunt creëren en bijdragen. Wie ben ik en wat kom ik hier doen? Niet op zoek naar een antwoord en eindoplossing, wel je laten leidend door de fundamentele kracht van die vragen. Dat begint met veel ruimer leren waarnemen van alles wat er ‘in’ je plaats vindt: herinneringen, gedachten, intuïtieve informatie en gevoelens zoals verlangens, angsten en emoties. En te begrijpen hoe dat allemaal fijntjes samenwerkt en doorwerkt in je gedrag. Dat er patronen zijn die je (vaak onbewust) volgt. Via de universele en zachte weg van zelfliefde en ontwikkeling van zelfbewustzijn kun je zo meer het stuur over je IK nemen, in het WIJ. Ben je steeds minder de stoorzender van jezelf (en de groep), en steeds meer dat levende wezen dat bewust uniek aanwezig is en dingen doet. De kunstenaar die vanuit een ruime interne zijnsplek creëert. Zelfliefde / zelfbewustzijn is een zeer vruchtbare weg om je vrijer te maken van de reflexen van strijd en compromis. Waarom is dat ontwikkelen van ‘je bewustzijn’ zo belangrijk? Het is je belangrijkste persoonlijke instrument. Daarmee neem je alles in je denken, voelen en lichaam waar. Waarmee zou je het anders willen doen?

De WIJ-ers hebben gelijk: zelfoverstijgende liefde is de weg

De WIJ-ers hebben het heel goed begrepen: de wereld is een holistisch collectief ecosysteem, waar je kleine ‘ik’ een onderdeel van vormt. Via de weg van zelfoverstijgende liefde en bewustzijn kun je dat geheel steeds ruimer leren zien en voelen. Compassie ontwikkelen en je plek leren kennen. De rijkheid van alle verbindingen die de wereld heeft, die de dingen onderling hebben. Verbindingen die je zelf kunt ervaren met alles om je heen. En wat daarin wordt uitgewisseld. Dat vraagt leren waarnemen hoe dat collectieve ecosysteem leeft, inclusief jij daarin. Het nederig en voluit accepteren zonder oordeel. Want het is toch veel te groot om het geheel te veranderen, vanuit je kleine plek. Hoe natuurlijke principes van vernieuwing, transformatie, ritme, groei, leven, afbraak, herhaling en dood in de wereld als ecosysteem werken. Hoe jij een plek krijgt, hebt en kunt maken in dat grotere geheel. Hoe je zelf geeft en ontvangt in dat geheel, dat leeft dóór uitwisseling. Deze weg volgen leidt ertoe dat strijd steeds minder een optie voor je wordt, want waarom zou je tegen iets vechten waar je zelf een heel natuurlijk en levend onderdeel van bent?

De derde weg, principe voor creatie en vernieuwing

Naarmate je liefde (zelf én zelfoverstijgend) groeit, komt de derde weg als een steeds steviger pad voor je beschikbaar. Voorbij compromis en strijd. De derde weg als veranderprincipe heb je misschien wel eens ervaren of jezelf voorgesteld. Het is ongeveer dit:

• Er ontstaat opeens wat nieuws, wat daarvoor nog niet gekend was (regelmatig wel eerst in ruwe vorm gewenst en verbeeldt).
• De deelnemers hebben allemaal meegedaan en meegebouwd, ieders unieke creatiekracht zit erin.
• Niemand heeft verloren, niemand gewonnen. Wel heeft iedereen onderweg risico gelopen, en zijn er zaken onderweg geleerd, ontdekt, gewonnen, lachend en balend verprutst en verloren gegaan. Hoe die koek ook verdeeld is; het wordt ervaren als persoonlijke groei.
• De waarde aan het einde zit voor deelnemers zowel in resultaat als de bewandelde weg.

Deze derde weg wordt gedragen en verbreed door zelfliefde en zelfoverstijgende liefde van deelnemers.

Liefde, een bekende veranderweg

De werking van onvoorwaardelijke liefde herken ik in vele voorbeelden uit de wereld samenwerken, organiseren en leiderschap. Hier een willekeurige greep die bij me bovenkwam van andere bedenkers, toen ik dit aan het schrijven was:

• Stephen Covey heeft het met zijn volgorde in de ‘7 eigenschappen’ al verwoord: overwinning op jezelf, overwinning met de omgeving, vernieuwing, en: nogmaals de cyclus.. en nogmaals…
• Mary Parker Follett (socioloog die al rond het jaar 1900 baanbrekend schreef over management- en organisatietheorie vanuit wat we nu verbindend leiderschap zouden noemen) vond het de voorkeursvariant om met ‘conflicten’ om te gaan: de weg van integratie, boven de weg van strijd met macht en de weg van het compromis.
• Het gedachtengoed van Programmatisch Creëren geeft heel uitgebreid en praktisch handvatten om deze weg vorm te geven bij grote en complexe programma’s en multi partijenvraagstukken.
• Het idee van collectief leren en creëren, met Theorie U als uitgebreid voorbeeld. Werken met de fasen: seeing, sensing, presencing, crystallizing en prototyping. Waar luisteren met het hart en samen verbeelden in zitten.
• Het gedachtegoed van Geweldloze communicatie waarin de vaardigheden empatisch luisteren en zelf-empathie belangrijk zijn.
• Het gedachtegoed Appreciative Inquiry (waarderend onderzoeken). Dat met haar principes en manieren van onderzoeken en werken uiting geeft aan bijvoorbeeld holisme, de interactie tussen unieke perspectieven van individuen, een toekomst kunnen creëren met eigen wensen / intenties en nadruk op het positieve als verander en groei-energie.
• Deep Democracy dat leert om de onderstroom in groepen zichtbaar te maken, zodat je er mee kunt werken. Een liefdevolle verruiming van wat je als mens kunt waarnemen voorbij de bekende 5 zintuigen.
• Theorieën over complexiteit, orde, chaos, adaptiviteit en aanverwante begrippen die steeds meer ingang in organisaties en aansturing vinden de laatste tijd. Om de holistische werking van ‘systemen’ (organisatie, keten, maatschappij, economie) steeds rijker te leren begrijpen.
• ‘Ik – jij – wij’ benadering in communicatie. Waarin ervaringen van een uniek individu altijd met volledige eigen ruimte en autoriteit naast die van een ander staat. En de overtuiging dat voldoende nieuwsgierige en welwillende ik – jij uitwisselingen leiden tot het vinden van nieuwe gezamenlijke grond die zowel onder onder de ‘jij’ als ‘ik’ liggen.