Vrijheid in organisaties: individueel recht of sociaal construct?

In mijn werk zoek ik plekken van spanning op, omdat juist dáár inzicht en verandering ontstaan. Een interessante, zeker op een dag als vandaag: 5 mei, is het onderzoek naar ‘vrijheid’ in organisaties. Want wat is of maakt die vrijheid? Meestal komt het uit op twee denklijnen, die elkaar fijn kunnen tegenspreken:

1. VRIJHEID is de individuele ruimte van ieder mens / professional

Om zelf te willen, te kiezen en te doen. Langs de lijnen van eigen overtuigingen, waarden en een zelf bepaalde koers. Deze vrijheid is persoonlijk en berust op het vermogen tot zelfkennis, zelfreflectie, en bewustzijn dat kan groeien voorbij de verslaving van het eigen ego aan drama en (on)macht. Eronder ligt het idee dat ieder mens een uniek spiritueel wezen is met een eigen bestemming in het leven. Het recht om je eigen leven vorm te geven en te leiden zoals jij dat wilt. Toetssteen voor gedrag? Onderliggende intenties. Verantwoordelijkheid nemen voor alle aspecten van jezelf, zonder je te schikken naar de regimes van de wereld om je heen. Dat je altijd keuze hebt, in hoe je omgaat met wat je overkomt en de natuurlijke begrenzingen die het bestaan als fysiek mens met zich mee brengen. Vrijheid is je persoonlijke recht en niemand anders gaat daar over.

2. VRIJHEID is een sociaal construct, een gezamenlijke verantwoordelijkheid

Hier gaat het om het maken van een bedding, een systeem waarin de rechten van iedereen (in de organisatie) gedefinieerd en beschermd worden. Om op die manier een basis aan veiligheid, gelijke behandeling en ruimte voor vrije uiting en individuele ontplooiing te bieden. Gefundeerd in een heldere richting, met kaders, grenzen en gedeelde afspraken. Want de vrijheid van de één, mag niet ten koste gaan van die van de ander. Verantwoordelijkheid? Dat gaat over jouw deelname aan dat gezamenlijke geheel. Vrijheid als een gezamenlijke ruimte, waarvan we samen de grenzen hebben te maken en bewaken.

Elkaar versterken

Het is makkelijk om te bedenken waar deze twee elkaar versterken: vrije organisaties maken ruimte voor de ontwikkeling van vrije professionals. En aan de andere kant zijn juist vrije individuen die in staat zijn om vrije organisaties bouwen.

Het wordt pas echt interessant als deze twee flink onder spanning staan

Denk aan:

Een charismatische leidinggevende vindt zijn teamleden maar makke lammetjes en daagt ze stevig uit tot meer eigenaarschap. Terwijl de teamleden zich juist schikken om de onvoorspelbaarheid van zijn grillen en weg bewegen van de druk die hij oplegt.
Een verwaarloosd team kan niet zelf uit de modder komen en verlangt naar een geduldige begripvolle leider met een sterke rug naar de rest van de organisatie: eerst die basis weer creëren! De leidinggevende die hierop verzucht; maar ik kan niet blíjven compenseren voor jullie eigen trauma’s uit het verleden.
Teamleden én leidinggevende die allen taakonvolwassen zijn. En elkaar op die manier vast zetten in een spiraal van onderpresteren, ongeluk en uitzichtloosheid. Zonder dat ze het zelf doorhebben.
Een organisatie waarvan de deelnemers wel graag ‘vrijheidsstappen’ wil zetten, maar die ingebed is in een context (branche, sector, keten, governance) die dat niet toelaat.
Het familiebedrijf met betonnen kernwaarden, al generaties lang doorgegeven. Maar waarop steeds meer medewerkers afhaken, omdat ze te opgelegd en niet meer van deze tijd zijn.

Dat zijn niet de makkelijkste casussen.

Welke eerst?

Heb je dan eerst een ‘vrije organisatie’ te bouwen met koers, kaders en afspraken? Als startvoorwaarde om vrij professioneel eigenaarschap mogelijk te maken? Of vraagt het vooral dat ‘individuen zichzelf bevrijden’, omdat alleen zij vervolgens in staat zijn om vanuit die grondhouding een vrije organisatie vorm te geven?Ik geloof in de werking van beide, de werkelijkheid is verstrengeld. En ben meer van het laatste.

Die (on)vrije systemen? Die maken we zelf…

Want de (maatschappelijke en organisatie) systemen die bestaan, zijn uiteindelijk een creatie van ons zelf. Ook al zijn ze nog zo onbedoeld en onbewust ontstaan: want we zien niet altijd de gevolgen van ons handelen, houden er vaak korte termijn ik-belangen op na, en er is zat wat ons overkomt zonder we daar zelf voor kiezen. Toch is ons eigen handelen, gebaseerd op groeiend bewustzijn, de enige vrijheid die we zelf écht kunnen maken.

‘Emancipate yourself from mental slavery, none but ourselves can free our minds’, zingt Bob Marley vol rebellie.

‘You think that’s air your breathing now?’ vraagt Morpheus licht geamuseerd aan Neo in The Matrix.

Vrijheid ontstaat in de ruimte waar je nieuwsgierig, je meest vaste overtuigingen, zelf in twijfel durft te trekken. En nieuwe aanneemt. Moedig, stuntelend en twijfelend onbekend gebied betreedt. Met het eigen hart als zuivere en zachte richtingaanwijzer en heelmeester. In liefdevolle afstemming op de wereld om je heen.